Bilişsel İşlevlerde Gerilik
Zihinsel Yetersizlik Nedir?
Zihinsel yetersizlik (halk arasında bilinen adıyla zeka geriliği); gelişim döneminde ortaya çıkan, zihinsel işlevlerin ortalamanın altında olması ve buna bağlı olarak uyumsal davranışlarda yetersizlik görülmesi durumudur.
Bir çocukta zihinsel yetersizlikten söz edebilmek için sadece zeka puanının (IQ) düşük olması yeterli değildir. Aynı zamanda;
- İletişim,
- Öz bakım,
- Sosyal beceriler,
- Akademik işlevsellik,
- Kendini yönlendirme ve sağlığı koruma
gibi alanların en az ikisinde sınırlılık yaşanması gerekir. Genellikle kabul edilen sınır, standart zeka testlerinde IQ puanının 70 ve altında olmasıdır.
Derecelendirme ve Sınıflandırma
Zihinsel yetersizlik, ihtiyaç duyulan destek yoğunluğuna ve zeka bölümüne göre sınıflandırılır:
- Hafif Düzey: (IQ 50-55 ile 70 arası) Eğitimle toplumsal yaşama uyum sağlayabilir, meslek edinebilirler.
- Orta Düzey: (IQ 35-40 ile 50-55 arası) Temel akademik becerileri ve öz bakım becerilerini yoğun eğitimle kazanabilirler.
- Ağır Düzey: (IQ 20-25 ile 35-40 arası) Yaşam boyu bakım ve gözetim desteğine ihtiyaç duyarlar.
- Çok Ağır Düzey: (IQ 20-25 altı) Sürekli bakım gerektiren gruptur.
- Sınır Zeka (Donuk Zeka): (IQ 70-85 arası) Normal zeka ile hafif gerilik arasındaki gruptur. Özel destekle normal eğitimlerine devam edebilirler.
Nedenleri Nelerdir?
Vakaların çoğunda kesin bir neden bulunamasa da bilinen temel faktörler şunlardır:
- Genetik Nedenler: Down Sendromu, Frajil X Sendromu gibi kromozom anormallikleri.
- Organik (Biyolojik) Nedenler: Doğumda oksijensiz kalma (mor doğum), zor doğum, gebelikte geçirilen enfeksiyonlar, uzun süren epilepsi nöbetleri.
- Çevresel Nedenler: Yetersiz beslenme, uyaran eksikliği, ihmal veya vitamin eksiklikleri.
Hangi Durumlarda Şüphelenilmeli?
Eğer çocuğunuz yaşıtlarından beklenen gelişim basamaklarını zamanında tamamlayamıyorsa dikkatli olunmalıdır.
- Motor Gelişim: 1 yaşına geldiği halde oturamıyorsa, yürümesi gecikmişse.
- Dil Gelişimi: 2 yaşına geldiği halde konuşamıyorsa veya kelime dağarcığı çok kısıtlıysa.
- Sosyal İlişkiler: Kendi yaşıtlarıyla oynamakta zorlanıyor, kendinden yaşça küçüklerle daha iyi anlaşıyorsa.
- Akademik Beceriler: Okulda okuma-yazmayı yaşıtları gibi sökememişse, çok çalışmasına rağmen dersleri anlamakta güçlük çekiyorsa.
Tanı ve Tedavi Süreci
Nasıl Tanı Konulur? Gelişim basamaklarında bir sapma fark edildiğinde mutlaka Çocuk Psikiyatristine başvurulmalıdır. Tanı; ayrıntılı gelişim öyküsü, muayene ve standart zeka/gelişim testleri (WISC-R, Stanford Binet vb.) ile konulur.
Tedavisi Var mı? Zihinsel yetersizliğin, zeka kapasitesini doğrudan ilaçla artıran tıbbi bir tedavisi (bir hapı veya iğnesi) yoktur. En etkili tedavi, çocuğa özgü planlanmış eğitimdir.
- Özel Eğitim: Çocuğun ihtiyacına yönelik bireysel eğitim ile akademik başarı artırılır, öz bakım becerileri ve temel kavramlar öğretilir.
- Tıbbi Destek: Eğer vitamin veya hormon eksikliği varsa medikal tedavi uygulanır.
- Davranışsal Destek: Kendine zarar verme, tekrarlayıcı hareketler veya aşırı dikkat dağınıklığı gibi durumlarda, eğitimi kolaylaştırmak için doktor kontrolünde ilaç desteği sağlanabilir
